br23 - два бакі аднаго блогера

У вольны час паціху чытаю кнігу Аляксандра Цьвікевіча, якая часова патрапіла да мяне амаль выпадковым чынам:

“Западно-руссизм”
Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в.

Гэта другое выданьне (Менск, 1993), якое друкуецца па выданьні 1929 году, з захаваньнем усіх моўных асаблівасьцяў арыґіналу (клясычнага правапісу вэрсіі 1929 году).

Адразу пасьля друкаваньня, у 1929 годзе, трохтысячны наклад быў амаль цалкам зьнішчаны бальшавікамі. Да сёньняшняга дня захаваліся адзікавыя асобнікі зь ліку тых, што пасьпеў узяць з сабой аўтар, старшыня ўраду БНР А.Цьвікевіч. Выданьне 1993 году мела наклад 5000 экзэмпляраў і зроблена паводле асобніка, які належаў У.Пічэту.

На маю думку, кнігу варта было-б выкласьці ў інтэрнэт цалкам. На жаль, мой сканэр удома не працуе (нешта здарылася з “дравамі” пад W2K), дый няма часу на такі аб’ёмісты кавалак працы. Але пару цытатаў з уступнай главы набяру рукамі, пра тое, з чаго гэта канкрэтна пачалося: 1770-ыя гады на ліцьвінскіх-беларускіх землях і імпэратарка Кацярына II (захоўваю арыґінальны правапіс):

“Самая Кацярына II нічога ня мела супроць гэтае гульні, бо ў пытаньні аб далучэньні Беларусі да Расійскае імпэрыі і ў пытаньні яе русыфікацыі мела даволі выразныя пляны. Ня гледзячы на офіцыяльныя загады аб захаваньні ўсіх асаблівасьцяй Беларусі пасьля падзелу Польшчы ў 1772 г., яна ў патаемных наказах сваім прадстаўніком тут выказвала ня раз жаданьне, каб між Беларусьсю і Расіяй “зьнікла грань “инородия” і каб гэтыя дрэўнія абшары рускія зрабіліся рускімі не адным толькі імем, але душою і сэрцам”. (с.5, крыніца цытаты “Чтение Моск.О-ва истории и древностей, 1866, кн. 1)

А вось што яна піша ў Нямеччыну, і якім тонам (!) Мэльхіёру Грыму (нямецкі літаратар і сябра Дзідро, прыяцель Кацярыны II. Ліст гэты апублікаваны на францускай мове ў Сборнике Русского Истор. О-ва т. XXIII)

“У перапісцы з Грымам яна заўсёды падкрэсьлівала, што далучэньнем Беларусі да Расіі яна не захапіла ніводнага кавалка польскае зямлі: “гэтага дурня Гэрцбэрга [Прускі дзяржаўніы міністар у 1795 годзе] варта пабіць”, пісала яна Грыму, “ён столькі-ж ведае гісторыю, як мой папуга. Ён сьмее казаць, што Расія ніколі ня мела права заўладаць Полацкам … тым горадам, які яшчэ Ўладзімерам I даны быў на ўдзел свайму старшаму сыну Ізяславу, старшыні родаў князёў полацкіх. Літву ён аддаў другому сыну свайму, Сьвятаславу, які ня меў патомства. У 1386 г. пяты сын Альгерда, Ягельлён, або Якаў, прыняўшы лацінскую веру і жаніўшыся на Ядвізе, каралеве польскай, зрабіўся каралём польскім. Ён і аб’яднаў Літву з Польшчай. Гэтага ня ведае дурні і непісьменны міністар. Гэты самаўпэўнены невук, тупы і цяжкі, як памэранскі бык, і ня думае нават, што ня толькі ў Полацку, але і ва ўсёй Літве ўсе справы ва ўсіх судох у XVII в. вяліся на рускай мове, што ў літоўскіх архівах усе акты напісаны рускімі літарамі на рускай мове, што гады азначаліся ад стварэньня сьвету па грэцкаму вылічэньню, што цэрквы іх былі звычайна будаваны алтаром на ўсход” (крыніца цытаты: Сборник Русского Истор. О-ва, т. XXIII, №238, стар.620)

І яшчэ адна, апошняя, цытата Кацярыны Вялікай:

“Разам з тым у сваіх адносінах да далучаных провінцый Кацярына II была заўсёды асьцярожнай. Так, напрыклад, у сакрэтнейшым наказе кн. Вяземскаму яна яшчэ ў 1764 годзе пісала аб заходніх провінцыях, што “парушаць прывілеі іх усе адразу вельмі няпрыстойна было-б, аднак называць іх чужаземнымі і абыходзіцца з імі на гэтай аснове ёсьць больш, чым памылка, а можна сказаць з пэўнасьцю, што глупства… Іхх трэба лягчэйшым спосабам прывесьці да таго, каб яны абруселі і перасталі глядзець як ваўкі ў лесе” (крыніца цытаты: Сборник Русского Истор. О-ва, т. XXIII, №247)

Пазьней, на загад Мікалая I было забаронена ўжываньне тэрмінаў “беларускі”, “Белая Русь”, “Беларусь”. Цытую:

18 ліпеня 1840 г. пры выпадку, калі яму трэба было падпісаць указ, у якім паміналіся губэрні Беларускія, Мікалай I, закрэсьліўшы назву “Беларускія”, загадаў перапісаць указ з найменьнем кожнай губэрні паасобку; пры гэтым падпісаў уласнай рукой рэзолюцыю: “правила сего держаться и впредь, никогда иначе не прописывая, как поименно губернии”. Цікава, аднак, што ў справаводзтве Сэнату назва “белорусские губернии” захавалася, ня гледзячы на загад Мікалая I і пазьнейшыя забароны.

Эмацыйнае ўражаньне ад кнігі: з аднаго боку — пэўнае абурэньне (маўляў, 250 гадоў ужо такое робіцца, і вось канкрэтныя доказы, з навуковай дакладнасьцю), з другога боку — амаль будысцкі спакой (бо сёньняшнія “разборкі” і бойкі ў пэрспэктыве выглядаюць, па-першае, цалкам лягічнымі, па-другое, суцэльнай драбязой у кантэксьце сотняў прамінулых гадоў). Але гэты будысцкі спакой нейкі сумны і пэсымістычны — у мяне складваецца перакананьне, што беларускія землі заўжды будуць такім незразумелым дзіўнаватым буфэрам, разьменнай картай, і лініяй разьдзелу паміж Захадам і эўразійскім расейскім Усходам. Іншымі словамі, мы заўсёды будзем аб’ектам тыпу “паміж”, а не аб’ектам, які зьяўляецца самадастатковым і цікавым сам па сабе.

This entry was posted on Saturday, September 3rd, 2005 at 4:44 pm and is filed under літаратура, Беларусь. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. You can leave a response, or trackback from your own site.