Беларуская лацінка і яе будучыня
Калі я пачаў пісаць той блог-запіс пра акадэміка А.Міхайлава, я не чакаў, што мне прадставяць такую кучу бруднай бялізны. А майткі ў яго, сапраўды, даволі брудная. Супакойвае толькі ўнутранае перакананьне, што ўсе гэтыя міхайлавы адыйдуць у нябыт, а беларусы і іх мова застануцца яшчэ надоўга.
Цікавейшае пытаньне, праўда, у якой форме яна застанецца: кірылічнай ці лацінскай. На сёньняшні момант пытаньне можа і выглядае недарэчным, бо кірыліца дамінуе на полі, выйграючы амаль “у сухую”, але сытуацыя можа зьмяніцца ў любы момант.
На супрацьлеглых канцах спэктру знаходзяцца два магчымыя варыянты:
1) Наданьне афіцыйнага статусу лацінцы ў Рэсубліцы Беларусь і яе абавязковае ўжываньне і пашырэньне па ўсёй краіне;
2) Поўнае зьнікненьне беларускай лацінкі ў якой бы то ні было форме, апрача архіваў (напрыклад, як беларуская арабіца).
І ўсе астатнія варыянты, якія знаходзяцца паміж імі.
Я думаю, у найбліжэйшай будучыні варыянт №1 нам “ня сьвеціць”. І нават у больш далёкай будучыні я ня бачу вялікіх шанцаў для рэалізацыі гэтай праграмы максымуму. З другога боку, шанцы не нулявыя. Бо ёсьць выдатныя прыклады пераходу з арабіцы і з кірыліцы на лацінку: гэта турэцкая і азэрбайджанская мовы. У абодвух выпадках моцная палітычная воля дазволіла пасьпяхова правесьці пераход на лацінку шматмільённым народам.
Самае першае пытаньне: а навошта? Я ня бачу ніякай моцнай прычыны для пераходу на лацінку, апрача аднаго: вонкавай эўрапейзацыі нашай мовы. Людзі, якія ня ведаюць беларускай кірыліцы, але ведаюць беларускую лацінку, ня змогуць чытаць расейскіх і сэрбскіх газэт, але змогуць чытаць газэты чэскія і польскія.
Вось і ў гэтым пытаньне: ці будуць у нас будучыні палітычныя і сацыяльныя ўмовы і патрэбнасьць для такой зьмены? Я думаю, што верагоднасьць такога разьвіцьця падзеяў ня надта высокая.
На цяперашні момант лацінка для абсалютнай большасьці гэта нешта чужое. Я сам памятаю, калі я ўпершыню сутыкнуўся з лацінкай, я падумаў, што гэта напісана “няправільнай польскай мовай”. Гэта было ў 1991 альбо 1992 годзе.
Мы ішлі на канцэрт у “Белсапрофе” і на плоце, за якім будавалі “Саркафаг” я ўбачыў вялікія літары:
Žyvie Biełaruś!
Але, напэўна, гэта была добрая рэкляма лацініцы. Я памятаю, што нават калі “сьцяну Цоя” ўсю замалявалі, гэта подпіс яшчэ амаль год заставаўся там, аж пакуль не быў зьнішчаны гэты плот на Кастрычніцкай плошчы (папраўце мяне, калі памыляюся, бо гэта было 14-15 гадоў таму).
Маё другое сутыкненьне з лацінкай было недзе ў 1994-1995 годзе, калі я зайшоў купіць нейкія беларускія кампакт-дыскі ў нейкую беларускую кантору (можа на Варвашэні, 8 або ў ТБМ). Там стаялі на паліцах нумары часопісу “Chryscijanskaja Dumka”. Я зноў у першы момант падумаў, што гэта польская. Потым зразумеў, пагартаўшы, што гэта беларускі часопіс. Але было адчуваньні чужынскасьці і неразуменьня (”няўжо ў іх не было як набраць беларускімі літарамі”).
Я думаю, у 99% нашага насельніцтва веды пра лацінку знаходзіцца недзе на такім самым узроўні.
А далей, для тых, каму гэта цікава, раю пачытаць цікавую дыскусію пра мэтазгоднасьць ужываньня лацінкі. Вось вытрымка з камэнтароў Miram’а:
Пытаньне некарэктнае. Супраць чаго? Калі супраць самой лацінкі як факту, то такі супраціў ня мае сэнсу, бо факт гэты ёсьць, беларуская лацінка ў прыродзе існуе, гэта такая ж дадзенасьць, як і беларуская кірыліца. Таму рэальна можна гаварыць пра тое, супраць хто ці ня супраць той ці іншай зьмены ў абсягу яе ўжываньня: каб нейкія тэксты пісаліся не кірыліцай, а лацінкаю, або, наадварот, каб тое нешматлікае, што цяпер пішацца лацінкаю, перавесьці на кірыліцу. Тут ужо можна меркаваць, наколькі рэальна ці нерэальна, мэтазгодна ці немэтазгодна выдаваць лацінкаю, напрыклад, законы (калі каторыя па-беларуску), мастацкую літаратуру, школьныя падручнікі і г.д.
У двух словах: шкада часу і сілаў. Уявім сабе выдавецкі праект: перавыдаць Караткевіча, самага папулярнага беларускага пісьменьніка, лацінкаю. Ён бы, напэўна, паспрыяў лацінцы. Але ня мове: яго б у рукі ўзялі толькі тыя, каго агітаваць і так няма патрэбы. Тым часам кожны з нас як стой назаве пару дзясяткаў беларускіх кніжак, якія чакаюць друку, а няма грошай: слоўнікі, раманы, манаграфіі… У тэорыі ўсе мы за тое, каб расьцьвіло сто кветак, але ў рэальнасьці даводзіцца выбіраць: вось грошы, што за іх выдаць — кнігу, галоўная каштоўнасьць якой у алфавіце, або кнігу, якая нясе новы зьмест? Я — за другое. Бо формаў поўна, а зьместу кот наплакаў.
На сёньня пазіцыя лацінкі ў беларускай культуры — маргінальная; у прагназавальнай сьветлай будучыні, як на мой розум, — дапаможная; а далей зазіраць не бяруся.
November 27th, 2005 at 9:26 pm
Uładziu, pytańnie pra hrafičnuju formu, u jakoj zastaniecca biełaruskaja mova, vidać, krychu abstraktnaje, bo zaležyć usio nie ad samoj movy, a ad taho, nakolki poŭna my jak narod zachočam viartacca da svaich nacyjanalnych karanioŭ. Albo navat ci schočam my REKANSTRUJAVAĆ ich. Hety praces adbyvajecca stychijna, i pradbačyć ničoha nielha, hałoŭnym čynam tamu, što da narodu nam jašče daloka. U nacyjanalnym seńsie. A siońniašniamu „hramadzianskamu narodu” Biełarusi hłyboka abyjakava, ci zachavajecca łacinka, ci nie. Dy j kirylica hetych ludziej — u kantekście bieł.movy — nia nadta cikavić. Nia kažučy pra tonkaści pravapisaŭ. Kali b vyjaviłasia, što ludziam treba pierastavicca z rasiejskaj na biełaruskuju, nijakaja kirylica nie dapamoža: usich refarmataraŭ i biełarusifikataraŭ pasadziać u “ciahniki na poŭnač razam ź ciahnikami na ŭschod”.
Svaju pazycyju ja vykazaŭ tut.
Asnoŭnuju dumku možna źvieści da taho, što prychilnikami našaj łacinki ruchaje toje samaje što j prychilnikami kirylicy: imknieńnie adradzić biełaruskuju kulturu.
Mnohija (taksama Miram) zychodziać z pamyłkovaj tezy, maŭlaŭ tymi, chto namahajecca praz ułasnuju achviarnaść adradzić łacinku kiruje žadańnie być „nie takim jak usie”, „śviaciejšymi za papu rymskaha”, niejkimi „hiperbiełarusami”. Zychodziačy z hetaj pamyłkovaj tezy, lohka dajści da pamyłkovaj vysnovy, što choć sama łacinka i nie čužaja našaj movie, jana ŭ pracesie historyi „palehła”, a siońnia joj zajmajucca adny vyčvarency niejkija. Zaŭvaž: pryłoŭleny na tym, što jamu samomu adpaviadaje estetyka łacinki (jon zhadvaje svaje karotkija łacinkavyja zaciemki ŭ niekalki słovaŭ), Miram paśpiašaŭsia abvierhčy moj namiok. Ale kali čałaviek najbolš spantannyja natatki jon robić łacinkaj, niešta ŭ hetym musić być! :-) Ja viedaju šmat takich SUČASNYCH biełarusaŭ!
A viartajučysia da našych baranaŭ (oj, ja, vidać, kaliści budu vyklaty ŭ RB) sapraŭdy nieviadoma, nakolki sučasnyja biełarusy jašče zdolnyja pryniać siabie jak nacyjanalnuju supolnaść, a značyć i ŭvieś nadzvyčaj bahaty spektar svajoj(?) kultury. Paradaksalna našaja unikalna bahataja na formy historyja — u tym liku historyja našaj movy — stvaraje šmat spakusaŭ abmiežavacca da niejkaj zgrabnaj mini-versii na padstavie jakoj možna zmajstravać prahramu-minimum adradžeńnia. Kali biełarusy zdolnyja zdolnyja, pryniać svaju nacyjanalnuju spadčynu va ŭsioj krasie, to jašče niama harantyi, što zdolejuć adradzić usio hetaje bahaćcie. A kali adradzić nia ŭdasca, to ci ŭdasca rekanstrujavać staradaŭniuju kulturu u imia jaje unikalnaści? Ci varta budzie heta rabić? Usio heta niaprostyja šlachi.
Historyja nia lubić umoŭnaha ładu, ale razumnyja biełarusy pavinny čaściej zadavać sabie pytańni kštałtu “što było b kali b…”, kab šyrej hlanuć na ŭłasnuju historyju.
Sapraŭdy, ci možam my mieć upeŭnienaść, što kali b Biełaruś nia trapiła ŭ rasiejskuju niavolu, biełaruskaja mova raźvivałasia b u kiryličnym vyhladzie? A ci možam my mieć upeŭnienaść u tym, što adradžajučy našu movu adno ŭ kiryličnym vyhladzie (bo heta sapraŭdy bolš racyjanalna — uratavać chacia b štości!) — my jašče adradžajem BIEŁARUSKUJU kulturu? Ci moža tolki niejkuju dosyć „abhryzienuju” častku hetaj kultury? Niejkuju „demanstracyjnuju versiju”…
Karaciej, pytańniaŭ šmat, adkazaŭ niama. Ale zadavać hetyja pytańni nieabchodna.
Vybačajusia, što stolki napisaŭ. Ja razumieju, daloka nia kožnaja ptuška dalacieła da kanca hetaha kamentara.
Nieŭzabavie pasprabuju sfarmulavać usio ŭ bolš-mienš čytelnaj formie niedzie na Łacincy.org.
March 3rd, 2006 at 2:27 pm
Ну i што, калi яе уваядуць?
Будзе масла i кiлбасы?
Калi не, дык гэта ад дакрыны далесавай!
March 3rd, 2006 at 3:09 pm
Паміж пераходам на лацінку і станам нашай мясамалочнай прамысловасьці нейкая сувязь напэўна ёсьць, але з пэўнасьцю нешта сказаць цяжка.
Я падазраю, што калі мы будзем пісаць лацінкай, то мы будзем вырабляць вельмі шмат якаснага масла і мяса. :) Але я ня думаю, што паміж гэтымі двума рэчамі ёсьць непасрэдная казуальная сувязь.
January 24th, 2008 at 9:32 am
Dziakuj, Uladzie! :) Adpijaru :) Nikoli nie zapozna…